Przyczyn nieprawidłowej artykulacji poszczególnych głosek jest wiele. Jednak do najczęstszych należy obniżona sprawność narządów artykulacyjnych: języka, warg, policzków, podniebienia miękkiego i żuchwy. Przy prawidłowych warunkach anatomicznych u dziecka obserwuje się wtedy zaburzenia kinestezji i praksji oralnej, czyli zaburzenia czucia ułożenia narządów mownych i trudności w wykonywaniu ruchów celowych.
Wykonywanie ćwiczeń usprawniających motorykę narządów mowy ma na celu nie tylko ich usprawnienie, lecz także zdobycie umiejętności ułożenia w sposób charakterystyczny dla danej głoski. Ćwiczenia usprawniające mają więc na celu wypracowanie zręcznych i celowych ruchów języka, warg, podniebienia i żuchwy. Dziecko powinno mieć wyczucie danego ruchu i położenia poszczególnych narządów mowy. Przeprowadzając ćwiczenia artykulatorów wspomagamy rozwój dziecka, a przede wszystkim przygotowujemy do pracy nad skorygowaniem wielu zaburzeń mowy.
Ćwiczenia usprawniające narządy artykulacyjne można wykonywać w domu, do czego zachęcam wszystkich Rodziców. Ćwiczenia te początkowo powinny być wykonywane przy kontroli wzrokowej – przed lustrem, dopiero w późniejszym etapie możemy wykonywać je bez kontroli wzroku. Optymalna praca to codzienny trening artykulatorów, przy czym lepiej powtarzać ćwiczenia w mniejszych ilościach, ale z dużą częstotliwością (np. dwa razy dziennie po 5-10 minut).
Poniżej przedstawiam propozycję ćwiczeń usprawniających język:
- Leniwy język – ułóż język płasko w jamie ustnej, tak, aby nie wystawał za zęby dolne; postaraj się, aby leżał spokojnie oparty o zęby trzonowe.
- Zaczarowane miejsce – spróbuj dotknąć czubkiem języka tuż za górne zęby, to zaczarowane miejsce w buzi, w którym język powinien przebywać, gdy mamy zamkniętą buzię; najpierw mama lub tata mogą dotknąć to miejsce zimną łyżeczką lub patyczkiem.
- Łakomczuch – spróbuj zlizywać krem czekoladowy lub miód z podniebienia lub z talerza przy szeroko otwartych ustach; pamiętaj – zlizuje sam czubek języka.
- Siłacz – spróbuj jak najdłużej przytrzymywać czubkiem języka przy podniebieniu rodzynki, pastylki pudrowe, cukierki lub płatki śniadaniowe (z wgłębieniem w środku); tata lub mama mogą liczyć jak długo uda Ci się wykonywać te ćwiczenie.
- Akrobata – spróbuj czubkiem języka odkleić kawałek chrupka kukurydzianego lub andruta, który rodzic przykleił Ci na wałku dziąsłowym (za górnymi zębami).
- Konik jedzie na przejażdżkę – naśladuj konika stukając czubkiem języka o podniebienie, wydając przy tym charakterystyczny odgłos kląskania.
- Winda – otwórz szeroko buzię, poruszaj językiem tak, jakby był windą - raz do góry, raz do dołu.
- Karuzela – dzieci bardzo lubią kręcić się w koło, twój język także; włóż język między wargi a dziąsła i zakręć nim raz w prawą, raz w lewą stronę.
- Chomik – chomik wypycha policzki jedzeniem, a Ty pokaż jak można wypchnąć policzki językiem, raz z prawej raz z lewej strony.
- Piesek – naśladuj zmęczonego pieska, wysuń język na brodę i głośno oddychaj.
- Kotek – pokaż, jak kot pije mleko, wysuwaj i szybko chowaj szeroki język.
- Malarz – malarz maluje sufit dużym pędzlem; pomaluj pędzlem (językiem) swoje podniebienie, rozpocznij od zębów i kieruj się w stronę gardła.
- Młotek – zamień język w „młotek” i uderzaj nim o dziąsła tuż za górnymi zębami, naśladując wbijanie gwoździ.
- Masażysta – spróbuj językiem pomasować prawy policzek, lewy policzek i podniebienie twarde, podczas masażu rysuj językiem kółka.
- Słoń – słoń ma długą trąbę i potrafi nią wszędzie dosięgnąć, ciekawe czy Ty potrafisz dotknąć swoim językiem ostatnich zębów na górze i na dole, po prawej i po lewej stronie.
- Szczoteczka – otwórz szeroko usta, czubkiem języka, tak jak szczoteczka, obliż górne zęby od wewnętrznej strony, a następnie obliż dolne zęby od wewnętrznej strony.
- Liczydło – otwórz szeroko usta, czubkiem języka dotykaj po kolei górnych zębów i policz je w pamięci; ile ich naliczyłeś? Teraz policz zęby na dole.
- Koci grzbiet – oprzyj czubek języka o dolne zęby i unieś środkową część języka do podniebienia; naśladuj kota, który unosi swój grzbiet do góry.
- Kameleon – kameleon ma długi język, którym łapie muchy, ciekawe czy Ty potrafisz wyciągnąć język jak najdalej z buzi, język nie może dotykać brody.
- Żyrafa – żyrafa ma długą szyję, którą dosięga do wysokich drzew, ciekawe czy Ty potrafisz dotknąć swoim językiem do zębów na górze; usta szeroko otwarte.
- Wąż – naśladuj węża, wykonuj najpierw wolne, potem coraz szybsze ruchy językiem na boki, w górę i w dół.
- Piłka – zamień język w piłkę i dotykaj nim na przemian zębów na górze i zębów na dole.
- Raz, dwa, trzy – dotykaj językiem naprzemienne raz do wargi górnej, raz do zębów (siekaczy) i do wałka dziąsłowego (za górnymi zębami) – ćwiczenie powtarzaj najpierw wolno, potem coraz szybciej kilka razy.
- Żołnierz – zamień język w „żołnierza” i maszeruj nim dotykając kolejno czterech punktów: na górnej wardze, w lewym i prawym kąciku, na dolnej wardze.
- Huśtawka – zamień język w huśtawkę i dotykaj nim raz prawego, raz lewego kącika ust, bez dotykania warg i zębów.
- Wycieraczka – naśladuj wycieraczki w samochodzie, oblizuj językiem raz górną wargę, raz dolną.
- Praska – spróbuj przeciskać język przez zaciśnięte zęby.
Wszystkie powyższe ćwiczenia należy wykonywać przy otwartych ustach i nieruchomej żuchwie.
Życzę miłej zabawy przed lusterkiem!
mgr Aneta Cybul
logopeda